Autor: Benjamin R. Tucker

Tytuł oryginalny: State Socialism and Anarchism. How far they agree and wherein they differ

Źródło: praxeology.net; „Liberty” 5.16, 10 marca 1888, nr 120, s. 2–3, 6.

Tłumaczenie: Jędrzej Kuskowski

Tłumaczenie z oryginałem porównał i poprawił: Bartosz Dziewa

Korekta: Przemysław Hankus

Projekt okładki, skład i łamanie: Maciej Harabasz

Copyright © 2021 by Stowarzyszenie Libertariańskie Socjalizm Państwowy a Anarchizm

Praca na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowa Licencja Publiczna.

Tekst tłumaczenia pierwotnie opublikowano na portalu liberalis.pl.

Spis treści

Socjalizm Państwowy a Anarchizm

Jak dalece są zgodne, a w czym się różnią

Posłowie

O wydawcy

Wesprzyj nas!

SOCJALIZM PAŃSTWOWY A ANARCHIZM

JAK DALECE SĄ ZGODNE, A W CZYM SIĘ RÓŻNIĄ

Prawdopodobnie żaden społeczny ferment nie osiągnął nigdy takich rozmiarów, pod względem liczby rekrutów czy strefy wpływu, jak Nowoczesny Socjalizm, będąc jednocześnie tak mało oraz tak błędnie rozumianym – nie tylko przez wrogich mu i obojętnych, ale też przychylnych, a nawet przez wielkie rzesze samych jego wyznawców. Temu niefortunnemu i wysoce niebezpiecznemu stanowi rzeczy po części winny jest fakt, iż stosunki międzyludzkie, których przemianę ma ów ruch – jeśli coś tak chaotycznego można nazwać ruchem – na celu, dotyczą nie konkretnej klasy czy klas, lecz dosłownie całej ludzkości; po części fakt, że stosunki te są nieskończenie bardziej zróżnicowane i skomplikowane w swojej naturze niż te, którymi kiedykolwiek miała się zająć jakaś specjalna reforma; a po części fakt, że wielkie siły kształtujące społeczeństwo, kanały informacji i oświecenia, znajdują się pod niemal wyłączną kontrolą tych, których bezpośrednie finansowe interesy są przeciwstawne podstawowemu żądaniu Socjalizmu, by robotnicy dostali to, co się im należy.

Niemal jedynymi, o których można powiedzieć, że choćby w przybliżeniu pojmują znaczenie, zasady i cele Socjalizmu, są naczelnicy skrajnych skrzydeł socjalistycznych sił i może kilka osób z grona samych finansowych monarchów. To temat, którego poruszanie stało się ostatnimi czasy całkiem modne wśród kaznodziejów, profesorów i pismaków – i wykonali oni na tym polu, w przeważającej części, żałosną robotę, wzbudzając szyderstwa i politowanie tych, którzy są kompetentni ją oceniać. To, że prominentni reprezentanci umiarkowanych odłamów Socjalizmu nie rozumieją w pełni, o co im chodzi, widać ewidentnie po przyjętym przez nich stanowisku. Gdyby rozumieli; gdyby byli spójnymi, logicznymi myślicielami; gdyby byli kimś, kogo Francuzi nazywają konsekwentnymi ludźmi – ich zdolności rozumowania już dawno doprowadziłyby ich do jednego z ekstremów.

Co ciekawe, owe dwa ekstrema omawianej tu ogromnej armii, choć zjednoczone, jak już wyżej zasugerowałem, wspólnym żądaniem oddania robotnikom tego, co im się należy, są bardziej przeciwstawne sobie nawzajem w swoich fundamentalnych zasadach społecznego działania oraz metodach osiągnięcia przyświecających im celów, niż każde z osobna ich wspólnemu wrogowi – obecnemu społeczeństwu. Opierają się one na dwóch zasadach, których historia konfliktu jest niemal równoznaczna z historią świata, odkąd pojawił się człowiek; każde zaś pośrednie ugrupowanie, wliczając stronników obecnego społeczeństwa, bazuje na kompromisie pomiędzy nimi. Jasnym jest, że jakakolwiek inteligentna, głęboka opozycja wobec panującego porządku rzeczy musi pochodzić z jednego lub drugiego z tych ekstremów, gdyż wszystko, co wywodziłoby się z jakiegokolwiek innego źródła, będąc dalekim od rewolucyjnego charakteru, miałoby z konieczności jedynie naturę tak powierzchownych modyfikacji, że byłoby kompletnie niezdolne skoncentrować na sobie takie zainteresowanie i uwagę, jakimi obdarzony jest Nowoczesny Socjalizm.

Zasadami, o których mowa, są Władza i Wolność, a nazwy nurtów myśli socjalistycznej, które w pełni i bezgranicznie reprezentują jedną lub drugą z nich, brzmią odpowiednio Socjalizm Państwowy i Anarchizm. Ktokolwiek wie, czego te dwa nurty pragną i jak zamierzają to osiągnąć, rozumie ruch socjalistyczny. Zatem tak samo jak mawiano, że nie ma domu w połowie drogi między Rzymem a Rozumem, można powiedzieć, że nie ma domu w połowie drogi między Socjalizmem Państwowym a Anarchizmem. W istocie dwa strumienie płyną nieprzerwanie z centrum sił socjalistycznych, które koncentrują je po lewej i po prawej; i jeśli Socjalizm ma zwyciężyć, możliwe jest, że gdy ów podział zostanie zakończony, a panujący porządek zmiażdżony pomiędzy tymi dwoma obozami, ostateczny, zacieklejszy konflikt dopiero nadejdzie. W takim wypadku wszyscy walczący o ośmiogodzinny czas pracy, wszyscy związkowcy, wszyscy Rycerze Pracy, wszyscy nawołujący do nacjonalizacji ziemi, wszyscy zwolennicy papierowego pieniądza i, w skrócie, wszyscy członkowie tysiąca i jednego różnorakich batalionów wielkiej armii robotniczej, porzucą swe dawne posterunki, a gdy będą już rozmieszczeni po jednej lub po drugiej stronie, rozpocznie się wielka bitwa. Co będzie oznaczać ostateczne zwycięstwo Socjalistów Państwowych, a co ostateczne zwycięstwo Anarchistów – przedstawienie tego pokrótce jest celem niniejszego artykułu.

By sensownie to uczynić, najpierw muszę jednak nakreślić wspólną płaszczyznę tych nurtów, to znaczy cechy, które sprawiają, że obydwa zaliczamy do Socjalistów.

Ekonomiczne podstawy Nowoczesnego Socjalizmu są logicznie wydedukowane z zasady wyłożonej przez Adama Smitha w początkowych rozdziałach jego Bogactwa narodów – a mianowicie, że praca jest prawdziwą miarą ceny. Lecz przedstawiwszy tę zasadę wyjątkowo jasno i zwięźle, Smith natychmiast porzucił jej dalsze rozważanie, by poświęcić się pokazywaniu, co faktycznie mierzy ceny i jak, w związku z tym, bogactwo dystrybuowane jest obecnie. Od jego czasu niemal wszyscy polityczni ekonomiści poszli za jego przykładem, ograniczając swą rolę do opisywania społeczeństwa takiego, jakim jest w swoich fazach przemysłowej i handlowej. Socjalizm, wręcz przeciwnie, poszerzył swoją funkcję, by opisać, jakie powinno być społeczeństwo, a także odkryć środki do uczynienia go takim. Pół wieku lub więcej po tym, jak Smith wyartykułował podaną wyżej zasadę, Socjalizm podniósł ją tam, gdzie została przez niego porzucona, i dzięki doprowadzeniu jej do logicznych konkluzji uczynił z niej podstawę nowej filozofii ekonomicznej.

To, zdaje się, uczynili niezależnie trzej różni ludzie, trzech różnych narodowości, w trzech różnych językach: Josiah Warren, Amerykanin; Pierre-Joseph Proudhon, Francuz; Karol Marks, niemiecki Żyd. Z pewnością Warren i Proudhon sami, bez niczyjej pomocy doszli do swoich wniosków; jest jednak kwestią sporną, czy Marks swoich idei ekonomicznych nie zawdzięczał w ogromnym stopniu Proudhonowi. Jakkolwiek by nie było, Marks pod wieloma względami przedstawił te idee w tak specyficzny dla siebie sposób, że należy uznać jego oryginalność. Fakt, że prace tego interesującego tria powstały niemal w tym samym czasie, zdaje się sugerować, że Socjalizm wisiał w powietrzu i że czas był odpowiedni, a warunki sprzyjające, by pojawiła się ta nowa szkoła myśli. Jeśli wziąć pod uwagę pierwszeństwo w czasie, to zdaje się, że zasługę należy przypisać Warrenowi, Amerykaninowi – to fakt, który powinni przyjąć do wiadomości ci objazdowi mówcy, którzy tak chętnie potępiają Socjalizm jako towar z importu. Owemu Warrenowi, przy tym, najczystszej rewolucyjnej krwi, gdyż wywodzi się on od tego właśnie Warrena, który poległ pod Bunker Hill.

Z zasady Smitha, że praca jest prawdziwą miarą cen – lub, jak to ujął Warren, że koszt jest właściwym ograniczeniem cen – wspomniana trójka wywiodła następujące wnioski: że naturalną płacą za pracę jest jej produkt; że ta płaca, czy produkt, to jedyne sprawiedliwe źródło dochodu (pomijając, oczywiście, dary, spadki itp.); że każdy, kto uzyskuje dochód z jakiegokolwiek innego źródła, zabiera go bezpośrednio lub pośrednio z naturalnej i sprawiedliwej płacy za pracę; że ów proces zabierania przeważnie przyjmuje jedną z trzech form – odsetek, renty bądź zysku; że stanowią one trójcę lichwy i są jedynie różnymi sposobami pobierania daniny za używanie kapitału; że, skoro kapitał jest po prostu zmagazynowaną pracą, która otrzymała już całą swoją płacę, jego używanie powinno być nieodpłatne, zgodnie z zasadą, że praca jest jedyną podstawą ceny; że osoba pożyczająca swój kapitał uprawniona jest do całościowego zwrotu – i niczego ponad to; że jedynym powodem, który pozwala bankierowi, udziałowcowi, właścicielowi ziemskiemu, przemysłowcowi i kupcowi na wymuszanie lichwy od robotników, jest wsparcie przez prawny przywilej czy też monopol; oraz że jedynym sposobem na zapewnienie robotnikom pełni ich produktu czy naturalnej płacy jest obalenie monopolu.

Nie należy wyciągać wniosku, iż Warren, Proudhon czy Marks dobierali dokładnie te słowa, czy podążali dokładnie tym tokiem myślenia, lecz pokazana została wystarczająco konkretnie fundamentalna pozycja, jaką zajmują wszyscy trzej, oraz istota ich myśli do tego miejsca, do którego się zgadzają. A na wypadek gdybym miał zostać oskarżony o błędne przedstawienie ich pozycji i argumentów, warto powiedzieć z góry, że objąłem ich szerokim spojrzeniem i, w celu wyraźnego, obrazowego i wymownego porównania i przeciwstawienia, w znacznym stopniu pozwoliłem sobie na prezentację ich myśli w odpowiadający mi sposób, zmieniając kolejność oraz nierzadko dobór słów, lecz, co mnie cieszy, wprowadzając te zmiany, nie przeinaczyłem ich poglądów w żadnym istotnym szczególe.

To w tym miejscu – konieczności obalenia monopolu – ich drogi się rozeszły. Tu stanęli na rozstaju. Zauważyli, że muszą skręcić albo w prawo, albo w lewo – podążyć albo ścieżką Władzy, albo ścieżką Wolności. Marks poszedł w jedną stronę; Warren i Proudhon w drugą. Tak oto narodziły się Socjalizm Państwowy i Anarchizm.

Zacznijmy zatem od Socjalizmu Państwowego, który można opisać jako doktrynę głoszącą, że wszystkimi ludzkimi sprawami powinien kierować rząd, nie bacząc na indywidualny wybór. Marks, jego twórca, doszedł do wniosku, iż jedynym sposobem na zniesienie monopoli klasowych jest centralizacja i konsolidacja wszystkich przemysłowych i handlowych interesów, wszystkich agencji produkcji i dystrybucji, w jeden olbrzymi monopol w rękach Państwa. Rząd ma się stać bankierem, producentem, farmerem, przewoźnikiem oraz kupcem i jeśli chodzi o te kompetencje, żadna konkurencja nie może mu zagrażać. Ziemię, narzędzia i wszelkie instrumenty produkcji trzeba wyrwać pojedynczym dłoniom i uczynić własnością kolektywu. Do jednostki należeć mogą jedynie produkty przeznaczone do konsumpcji, a nie środki do ich produkcji. Ubranie i pożywienie mogą należeć do człowieka, ale nie maszyna do szycia, która tworzy jego koszule, czy łopata, która wykopuje jego ziemniaki. Produkt i kapitał to gruntownie różne rzeczy – pierwszy należy do jednostki, drugi do społeczeństwa. Społeczeństwo musi przejąć należący do niego kapitał, głosowaniem – jeśli się uda, rewolucją – jeśli będzie trzeba. Gdy już go zdobędzie, musi administrować nim zgodnie z zasadą większości, poprzez swój organ, czyli Państwo, używać go do produkcji i dystrybucji, ustalać wszystkie ceny według ilości włożonej pracy i zatrudniać całą ludność w swoich zakładach, farmach, sklepach i tak dalej. Naród należy przeistoczyć w olbrzymią biurokrację, a każdą osobę w urzędnika Państwa. Wszystko należy oceniać według kosztów, gdyż lud nie ma motywu, by zarabiać sam z siebie. Skoro jednostkom nie wolno posiadać kapitału, nikt nie może zatrudniać innych, a nawet samego siebie. Każdy będzie płacobiorcą, a Państwo jedynym płatnikiem pensji. Ten, kto nie będzie pracował dla Państwa, ma głodować lub, co bardziej prawdopodobne, trafić do więzienia. Wszelka wolność handlu musi zniknąć. Konkurencja musi zostać zmieciona z powierzchni ziemi. Cała aktywność przemysłowa i handlowa musi być skoncentrowana w jednym rozległym, gigantycznym, wszechogarniającym monopolu. Lekarstwem na monopole jest monopol.

Tak wygląda program ekonomiczny Państwowego Socjalizmu zaczerpnięty od Marksa. Historia jego wzrostu i postępu nie może tu zostać omówiona. Stronnictwa w tym kraju, które go popierają, to Socjalistyczna Partia Pracy, która udaje zwolenników Marksa; Nacjonaliści, którzy są zwolennikami Marksa przefiltrowanego przez Edwarda Bellamy’ego; oraz Chrześcijańscy Socjaliści, którzy są zwolennikami Marksa przefiltrowanego przez Jezusa Chrystusa.

Wyjątkowo oczywistym jest, jakie inne zastosowania wykształci owa zasada Władzy, gdy już się ją przyjmie w sferze gospodarczej. Oznacza ona absolutną kontrolę większości nad całym indywidualnym zachowaniem. Prawo do takiej kontroli zostało już uznane przez Państwowych Socjalistów, lecz utrzymują oni, że, tak po prawdzie, jednostce pozwoli się na znacznie większą wolność niż obecnie. Lecz jedynie się jej na nią pozwoli; jednostka nie mogłaby zgłaszać do niej pretensji. Nie istniałby fundament społeczeństwa w postaci gwarancji równej, możliwie jak największej wolności. Ta wolność, która mogłaby istnieć, istniałaby dzięki niechętnej zgodzie i mogłaby zostać w każdej chwili odebrana. Gwarancje konstytucyjne nie miałyby znaczenia. Państwo Socjalistyczne miałoby tylko jeden artykuł w konstytucji: „Prawo większości jest absolutne”.

Natomiast teza Państwowych Socjalistów, iż z prawa tego nie będzie czyniony żaden użytek w sprawach dotyczących najbardziej osobistych i prywatnych relacji w życiu jednostki, nie znajduje potwierdzenia w historii rządów. Tendencją władzy zawsze było powiększanie swoich rozmiarów, rozszerzanie swojej sfery, wykraczanie poza ustalone dla niej limity; a gdzie zwyczaj oporu wobec tego wykraczania nie jest pielęgnowany, a człowieka nie uczy się zazdrości o swoje prawa, indywidualność stopniowo zanika, a rząd czy Państwo staje się wszystkim. Kontrola naturalnie towarzyszy odpowiedzialności. Zatem w systemie Państwowego Socjalizmu, który obarcza społeczność odpowiedzialnością za zdrowie, majątek oraz mądrość jednostki, jasnym jest, że społeczność, wyrażana poprzez swą większość, coraz silniej będzie upierała się przy swoich zaleceniach dotyczących stanu zdrowia, majątku i mądrości, tym samym nadwątlając i ostatecznie niszcząc osobistą niezależność, a wraz z nią wszelkie poczucie osobistej odpowiedzialności.

Cokolwiek, zatem, Państwowi Socjaliści mogą twierdzić lub czemu przeczyć, ich system, jeśli zostanie przyjęty, skazany jest, by skończyć jako religia Państwa, na której wydatki każdy musi łożyć i przy ołtarzu której każdy musi klękać; Państwowa szkoła medycyny, przez lekarzy której chorzy muszą być bez wyjątku leczeni; Państwowy system higieny określający, co każdy musi, a czego nie może jeść, pić, nosić na sobie i czynić; Państwowy kod moralny nie poprzestający na karaniu przestępstw, lecz zabraniający wszystkiego, co większość uzna za występek; Państwowy system kształcenia, który pozbędzie się wszelkich prywatnych szkół, uczelni i kolegiów; Państwowy żłobek, w którym wszystkie dzieci muszą się wychowywać wspólnie na publiczny koszt; oraz, ostatecznie, Państwowa rodzina, próba stirpikultury, czy naukowej hodowli, w ramach której żaden mężczyzna ani żadna kobieta nie będą mogli mieć dzieci, jeśli Państwo im tego zabroni, i żaden mężczyzna ani żadna kobieta nie będą mogli odmówić poczęcia dziecka, jeśli Państwo im to nakaże. Tak oto Władza osiągnie szczyt, a Monopol zostanie wyniesiony na wyżyny swej potęgi.

Taki jest ideał logicznego Państwowego Socjalisty, taki cel leży u końca drogi, którą obrał Marks. Prześledźmy teraz losy Warrena i Proudhona, którzy podążyli inną ścieżką – ścieżką Wolności.

Przywodzi nas to do Anarchizmu, który można opisać jako doktrynę głoszącą, że wszystkimi ludzkimi sprawami powinny zarządzać jednostki lub dobrowolne zrzeszenia, a Państwo powinno zostać obalone.

Gdy Warren i Proudhon, kontynuując swoje poszukiwania sprawiedliwości dla robotników, stanęli twarzą w twarz z przeszkodą w postaci monopoli klasowych, zauważyli, że monopole te opierały się na Władzy i doszli do wniosku, że należy nie wzmocnić ową Władzę i tym samym uczynić monopol uniwersalnym, lecz doszczętnie wykorzenić Władzę i oddać całkowicie pole przeciwnej zasadzie, Wolności, poprzez uczynienie konkurencji, antytezy monopolu, uniwersalną. Konkurencję postrzegali jako wspaniałe narzędzie do wyrównania cen do kosztu pracy włożonej w produkcję. W tym zgadzali się z ekonomistami politycznymi. W naturalny sposób pojawiły się wtedy wątpliwości: dlaczego wszystkie ceny nie spadają do kosztu pracy? Gdzie jest miejsce dla dochodów uzyskiwanych inaczej niż przez pracę? Słowem: czemu istnieje lichwiarz otrzymujący odsetki, rentę i zysk? Odpowiedź znaleziono w obecnej jednostronności konkurencji. Odkryto, że prawodawstwo zostało tak zmanipulowane przez kapitał, że zezwala się na nieograniczoną konkurencję w dostarczaniu produkcyjnej pracy, utrzymując tym sposobem płace na poziomie głodowym lub tak blisko, jak się da; że konkurencję w znacznym stopniu dopuszcza się w dostarczaniu pracy dystrybucyjnej czy pracy klas kupieckich, utrzymując w ten sposób nie tyle ceny dóbr, co same zyski kupców na poziomie zbliżonym do godziwych płac za ich pracę; lecz że niemal na żadną konkurencję nie pozwala się w dostarczaniu kapitału, od wsparcia którego uzależnieni są zarówno robotnicy produkcyjni, jak i dystrybucyjni, utrzymując w ten sposób stopę odsetek za pieniądz oraz opłaty za wynajem mieszkania i dzierżawę gruntu na tak wysokim poziomie, jak tylko zniosą potrzeby ludu.

To odkrywszy, Warren i Proudhon zarzucili ekonomistom politycznym strach przed własną doktryną. Manchesteryści zostali oskarżeni o niespójność. Wierzyli w wolność konkurowania z pracownikiem, by obniżyć jego płace, lecz nie w wolność konkurowania z kapitalistą, by obniżyć jego lichwę. Laissez-faire było bardzo dobrym sosem dla gęsi, czyli pracy, lecz bardzo kiepskim dla gąsiora, czyli kapitału. Ale jak skorygować tę niespójność, jak podać owego gąsiora z tym sosem, jak sprawić, by kapitał był dostępny dla przedsiębiorców i pracowników po kosztach, czy też wolny od lichwy? W tym tkwił problem.

Jak już wiemy, Marks rozwiązał go, oznajmiając, iż kapitał to zupełnie inna rzecz niż produkt, i utrzymując, że ten pierwszy należy do społeczeństwa oraz że powinien zostać przez nie przejęty i użyty dla powszechnego dobra. Proudhon wydrwił takie rozróżnienie na kapitał i produkt. Utrzymywał, że kapitał oraz produkt to nie różne rodzaje bogactwa, a po prostu naprzemienne stany czy funkcje tego samego bogactwa; że wszelkie bogactwo podlega nieustannej transformacji z kapitału w produkt i z produktu znów w kapitał, a proces ten powtarza się bez końca; że kapitał i produkt to terminy czysto społeczne; że co jest produktem dla jednego, wnet staje się kapitałem drugiego – i vice versa; że gdyby jeden tylko człowiek żył na ziemi, całe bogactwo byłoby dla niego jednocześnie kapitałem i produktem; że owoc wysiłku A jest dlań produktem, który, gdy sprzedany B, staje się kapitałem B (o ile B nie jest bezproduktywnym konsumentem, gdyż w tym przypadku jest to jedynie stracone dobro, które przestaje być przedmiotem zainteresowania ekonomii społecznej); że silnik parowy jest w takim samym stopniu produktem, co płaszcz, a płaszcz w takim samym stopniu kapitałem, co silnik parowy; i że te same prawa słuszności rządzą posiadaniem jednego i drugiego.

Z tych oraz innych powodów Proudhon i Warren stwierdzili, że nie mogą zaaprobować takiego planu jak przejęcie kapitału przez społeczeństwo. Jednak, choć sprzeciwiali się uspołecznieniu własności kapitału, mieli mimo wszystko na celu uspołecznienie jego rezultatów dzięki sprawieniu, by jego użytek stał się korzystny dla wszystkich, zamiast być narzędziem zubażania wielu, by wzbogacić nielicznych. A gdy rozbłysło nad nimi światło oświecenia, zrozumieli, że można to osiągnąć, poddając kapitał naturalnemu prawu konkurencji, sprowadzając w ten sposób cenę jego użycia do poziomu kosztu – czyli do niczego poza wydatkami towarzyszącymi jego utrzymywaniu i transferowaniu. Wznieśli więc sztandar Całkowicie Wolnego Handlu; wolnego handlu u siebie, a także z innymi krajami; doktryna Manchesterska doprowadzona do logicznego końca; laissez-faire regułą uniwersalną. Pod tym sztandarem zaczęli swą walkę przeciw monopolom, zarówno wszechogarniającemu monopolowi Socjalistów Państwowych, jak i panującym obecnie rozmaitym monopolom klasowym.

Z tych ostatnich wyodrębnili najważniejsze cztery: monopol pieniądza, monopol ziemi, monopol celny i monopol patentów.

Pierwszym, jeśli chodzi o wagę złego oddziaływania, był według nich monopol pieniądza, który polega na przywileju – danym przez rząd pewnym ludziom lub ludziom w posiadaniu pewnego rodzaju własności – emitowania środka płatniczego, czyli przywileju, który aktualnie jest w tym kraju egzekwowany za pomocą narodowego dziesięcioprocentowego podatku nakładanego na każdą inną osobę, która chce dostarczać środek płatniczy, a także za pomocą praw stanowych czyniących emitowanie banknotów jako waluty przestępstwem. Twierdzi się, że posiadacze tego przywileju kontrolują wysokość stopy procentowej, wysokość czynszu domów i budynków oraz ceny dóbr – tę pierwszą bezpośrednio, a pozostałe pośrednio. Gdyby więc, mówią Proudhon i Warren, uczynić bankierstwo otwartym dla wszystkich, coraz więcej osób wchodziłoby w tę branżę, aż konkurencja na tyle by się zaostrzyła, by obniżyć cenę pożyczania pieniędzy do kosztu włożonej pracy, czyli – jak pokazują statystyki – do mniej niż trzech czwartych procent. W takim wypadku tysiącom ludzi, których teraz powstrzymują od otwarcia biznesu rujnująco wysokie stawki, jakie muszą zapłacić za kapitał potrzebny do rozpoczęcia i kontynuowania działalności, usunie się kłody spod nóg. Jeśli posiadają własność, której nie chcą zamienić na gotówkę poprzez sprzedaż, bank weźmie ją jako zabezpieczenie kredytu o wysokości zależnej od jej wartości rynkowej obniżonej o mniej niż jeden procent. Jeśli zaś nie są w posiadaniu własności, lecz są przedsiębiorczy, uczciwi i zdolni, zwykle będą w stanie zdobyć poręczenie wystarczającej liczby znanych i wypłacalnych stron; dzięki temu będą mogli dostać w banku pożyczkę na podobnie korzystnych warunkach. W ten sposób odsetki spadną w mgnieniu oka. Tak naprawdę banki wcale nie będą pożyczały kapitału, lecz będą robiły interes na kapitale swoich klientów – interes polegający na wymianie znanych i powszechnie dostępnych kredytów bankowych na nieznane i niedostępne, lecz równie dobre, kredyty klientów oraz na pobieraniu za to mniej niż jednego procenta, nie jako odsetek za użycie kapitału, ale jako płacy za pracę prowadzenia banku. Takie ułatwienie pozyskiwania kapitału nada niesłychany dotąd impet biznesowi, tworząc w konsekwencji bezprecedensowy popyt na pracę – popyt, który zawsze będzie przewyższał podaż, całkowicie przeciwnie do dzisiejszego stanu rynku pracy. Wtedy widoczna będzie egzemplifikacja słów Richarda Cobdena, że gdy dwóch robotników zabiega o jednego pracodawcę, płace spadają, lecz gdy dwóch pracodawców zabiega o jednego robotnika, płace rosną. Robotnicy znajdą się wtedy w pozycji dyktujących płace i w ten sposób zapewnią sobie swoją naturalną płacę, całość swego produktu. Ten sam cios, który powali odsetki, wyniesie płace. To jednak nie wszystko. Spadną również zyski. Handlarze bowiem, miast kupować drogo na kredyt, pożyczą pieniądze banków za mniej niż jeden procent, kupią tanio za gotówkę i odpowiednio obniżą ceny swoich dóbr klientom. A z całą resztą pójdzie czynsz domów. Nikt przecież, kto może za jeden procent pożyczyć kapitał, za który wybuduje własny dom, nie zgodzi się na płacenie właścicielowi czynszu wyższego niż ta stawka. Takie szerokie konsekwencje samego zniesienia monopolu pieniądza przewidują Proudhon i Warren.

Drugim pod względem wagi jest monopol ziemi, którego szkodliwe efekty widać zwłaszcza w całkowicie rolniczych krajach, takich jak Irlandia. Monopol ten polega na egzekwowaniu przez państwo tytułów ziemskich niemających oparcia w osobistym zajmowaniu i kultywacji. Dla Proudhona i Warrena było oczywistym, że kiedy tylko jednostki przestałyby być chronione przez swych towarzyszy w czymkolwiek poza zajmowaniem i kultywacją ziemi, renty gruntowe znikłyby, a lichwa straciłaby oparcie jednej ze swych nóg. Ich dzisiejsi adepci skłonni są modyfikować tę tezę, przyznając wręcz, że bardzo niewielki ułamek renty gruntowej, opierający się nie na monopolu, lecz na wyższości gleby lub położenia, istnieć będzie nadal przez pewien czas, a być może zawsze, ale ciągle dążąc do minimum w warunkach wolności. Jednak nierówność gleb, która jest przyczyną ekonomicznej renty gruntowej, tak jak nierówność ludzkich umiejętności, która jest przyczyną ekonomicznej renty zdolności, nie jest wielkim powodem do obaw nawet dla najzacieklejszych wrogów lichwy, gdyż nie ma natury zarazka, od którego wywodzić mogą się inne, poważniejsze nierówności, lecz raczej spróchniałego konaru, który może w końcu uschnąć i spaść.

Po trzecie, monopol celny polegający na wspieraniu produkcji po wysokich cenach i w niekorzystnych warunkach przez obciążenie karą opodatkowania tych, którzy utrzymują produkcję tanią i w korzystnych warunkach. Zło, które powoduje ów monopol, należałoby poprawniej nazwać lichwotrawstwem, a nie lichwą, gdyż przymusza robotników do płacenia nie tyle za użycie kapitału, co za jego marnotrawstwo. Rezultatem zniesienia tego monopolu byłaby ogromna obniżka cen wszystkich produktów objętych podatkiem, a oszczędność, na jaką pozwoliłaby ona robotnikom konsumującym te produkty, stanowiłaby kolejny krok ku zapewnieniu robotnikowi jego naturalnej płacy, całości jego produktu. Proudhon przyznał jednak, że zniesienie tego monopolu przed zniesieniem monopolu pieniężnego byłoby okrutne i katastrofalne, po pierwsze, dlatego że zło rzadkości pieniądza, któremu winny jest monopol pieniężny, zostałoby wzmożone przez odpływ pieniądza z kraju, którego import przeważałby nad eksportem, a po drugie, ponieważ ta część robotników w rzeczonym kraju, która obecnie zatrudniona jest w chronionych branżach, zostałaby wyrzucona na bruk, na pastwę głodu, pozbawiona korzyści niezaspokojonego popytu na pracę, który konkurencyjny system pieniądza by wytworzył. Wolny handel pieniądzem u siebie, przynoszący obfitość pieniądza i pracy, jest, jak podkreślał Proudhon, warunkiem wstępnym wolnego handlu dobrami z zagranicą.

Po czwarte, monopol patentów polegający na ochronie wynalazców i autorów przed konkurencją na okres wystarczająco długi, by mogli wyłudzić od ludu wynagrodzenie w ogromnym stopniu przewyższające wartość ich usług mierzoną w pracy – innymi słowy, na przyznaniu pewnym ludziom prawa własności na wieloletni okres w prawach i faktach Natury oraz mocy wymuszania od innych daniny za używanie tego naturalnego bogactwa, które powinno być otwarte dla wszystkich. Zniesienie tego monopolu wypełniłoby jego beneficjentów zdrowym strachem przed konkurencją, który sprawiłby, że zadowoliliby się płacą za swe usługi równą tej, jaką dostają inni robotnicy, i zabezpieczaliby ją, od początku wypuszczając swoje produkty i prace na rynku po tak niskich cenach, że ich branża nie byłaby bardziej kusząca dla konkurentów niż jakakolwiek inna.

Opracowanie programu ekonomicznego polegającego na zniszczeniu tych monopoli i zastąpieniu ich najbardziej wolną konkurencją doprowadziło jej autorów do spostrzeżenia, że cała ich myśl opiera się na bardzo fundamentalnej zasadzie – wolności jednostki, jej prawie do suwerennego zarządzania sobą, swoimi produktami i swoimi sprawami, oraz do buntu przeciw dyktatom zewnętrznej władzy. Tak samo jak idea odebrania kapitału jednostkom i oddania go rządowi postawiła Marksa na początku drogi prowadzącej do uczynienia rządu wszystkim, a jednostki niczym, tak idea odebrania kapitału chronionym przez rząd monopolom i sprawienia, by był łatwo osiągalny dla wszystkich jednostek, postawiła Warrena i Proudhona na początku drogi prowadzącej do uczynienia jednostki wszystkim, a rządu niczym. Jeśli człowiek ma prawo rządzić samym sobą, każdy zewnętrzny rząd to tyrania. Stąd konieczność obalenia Państwa. Taka była logiczna konkluzja, którą musieli przyjąć Warren i Proudhon i która stała się fundamentalnym punktem ich filozofii politycznej. Tę właśnie doktrynę Proudhon nazwał An-archizmem, słowem pochodzącym z greki i oznaczającym niekoniecznie brak porządku, jak się zwykło domniemywać, lecz brak władzy. Anarchiści to po prostu nieprzerażeni Jeffersońscy Demokraci. Wierzą, że „najlepszy rząd to ten, który najmniej rządzi” oraz że ten, który rządzi najmniej, wcale nie jest żadnym rządem. Nawet zwyczajnej policyjnej funkcji ochrony osób i mienia odmawiają rządom wspieranym przymusowym opodatkowaniem. Ochronę postrzegają jako coś, co można zapewniać dopóty, dopóki jest to konieczne, dobrowolnym zrzeszaniem się i współpracą na rzecz samoobrony, albo jako dobro, które można nabyć, jak każde inne dobro, od tych, którzy oferują najlepszy produkt po najniższej cenie. Według nich inwazją na jednostkę jest już samo zmuszanie jej do opłacania czy znoszenia ochrony przed inwazją, jeśli ona sama o tę ochronę nie prosiła i jej nie chce. Twierdzą ponadto, że na rynku dostępny będzie nadmiar ochrony, gdy już ubóstwo i w konsekwencji przestępstwa zanikną dzięki realizacji ich ekonomicznego programu. Przymusowe opodatkowanie jest według nich podstawą istnienia wszelkich monopoli, a pasywny, choć zorganizowany, opór wobec poborcy uważają, gdy nadejdzie właściwy czas, za jedną z najskuteczniejszych metod osiągnięcia ich celów.

Ich postawa względem tego ma kluczowy wpływ na ich postawę wobec wszelkich innych zagadnień natury politycznej czy społecznej. Jeśli chodzi o ich zapatrywania religijne, są ateistami, gdyż postrzegają boski autorytet i religijne usankcjonowanie moralności jako główne wymówki wysuwane przez uprzywilejowane klasy dla sprawowania ludzkiej władzy. „Jeśli Bóg istnieje”, rzekł Proudhon, „jest wrogiem człowieka”. A w odróżnieniu do słynnego epigramu Woltera, „Gdyby Boga nie było, należałoby Go wymyślić”, Michaił Bakunin, wielki rosyjski Nihilista, wysunął następującą przeciwstawną propozycję: „Gdyby Bóg istniał, należałoby Go zlikwidować”. Mimo iż nie wierzą w boską hierarchię, uważając ją za zaprzeczenie Anarchii, Anarchiści głęboko wierzą jednak w wolność wyznawania jej. Zdecydowanie sprzeciwiają się wszelkim naruszeniom wolności wyznania.

Popierając zatem prawo każdej jednostki do mianowania siebie lub kogoś innego swoim kapłanem, w podobny sposób popierają jej prawo do mianowania siebie lub kogoś innego swoim lekarzem. Żadnego monopolu w teologii, żadnego w medycynie. Konkurencja zawsze i wszędzie; porada duchowa i porada medyczna mają tak samo utrzymać się lub upaść na podstawie swojej własnej wartości. I nie tylko w medycynie, lecz także w dziedzinie higieny należy stosować tę zasadę wolności. Jednostka może sama zadecydować nie tylko o tym, jak powrócić do zdrowia, ale też jak się w nim utrzymywać. Żadna zewnętrzna władza nie może jej dyktować, co musi, a czego nie może jeść, pić, nosić na sobie i czynić.

Anarchistyczny program nie dostarcza też żadnego moralnego kodu, który należy narzucić jednostce. „Pilnuj swojego nosa” to całe jego prawo moralne. Zakłócanie spraw innych osób jest przestępstwem, i to jedynym, i jako takiemu można mu słusznie stawiać opór. Zgodnie z tym poglądem Anarchiści uważają, że próby arbitralnego stłumienia występku są same w sobie przestępstwami. Wierzą, że wolność i wynikający z niej dobrostan społeczny to pewne remedium na wszelki występek. Uznają oni jednak prawo pijaka, hazardzisty, rozpustnika i ladacznicy do podążania tymi życiowymi drogami dopóty, dopóki sami nie dokonają wolnego wyboru, by je porzucić.

W sprawach utrzymywania i wychowywania dzieci Anarchiści ani nie ustanowiliby komunistycznego żłobka, za którym opowiadają się Państwowi Socjaliści, ani nie utrzymaliby komunistycznego systemu szkolnictwa, który dominuje obecnie. Opiekunka i nauczyciel, tak jak lekarz i kaznodzieja, muszą zostać dobrowolnie wybrani, a ich usługi muszą być opłacane przez ich klientów. Praw rodzicielskich nie wolno odbierać, a obowiązków rodzicielskich przerzucać na innych.

Nawet w tak delikatnej sprawie, jak stosunki między płciami, Anarchiści nie cofają się przed stosowaniem swojej zasady. Uznają i bronią prawa każdego mężczyzny i każdej kobiety, lub jakiejkolwiek grupy mężczyzn i kobiet, do kochania się wzajemnie tak długo lub tak krótko, jak mogą i chcą. Sankcjonowane prawem małżeństwo i sankcjonowany prawem rozwód są dla nich jednakowo absurdalne. Tęsknią do czasów, gdy każda osoba, niezależnie od płci, będzie samowystarczalna, gdy każdy będzie miał swój własny niezależny dom – czy to osobny budynek, czy też pokoje w budynku dzielonym z innymi; gdy relacje miłosne pomiędzy tymi niezależnymi jednostkami będą tak zróżnicowane, jak indywidualne upodobania i pociąg; oraz gdy dzieci zrodzone z tych relacji będą należały wyłącznie do matek dopóty, dopóki nie osiągną wieku, w którym mogą należeć do samych siebie.

Tak się przedstawiają główne cechy Anarchistycznego ideału społecznego. Szerokie jest spektrum opinii jego wyznawców na temat najlepszej metody jego osiągnięcia. Czas nie pozwala na omówienie tutaj tego aspektu sprawy. Zwrócę jedynie uwagę na fakt, iż jest to ideał całkowicie sprzeczny z ideałem tych Komunistów, którzy fałszywie nazywają siebie Anarchistami, opowiadając się jednocześnie za reżimem Archizmu dokładnie tak despotycznego, jak ten, który propagują sami Socjaliści Państwowi. Jest to ponadto ideał, który w równie małym stopniu może być posunięty naprzód przez Książąt Kropotkinów, co opóźniany przez miotły tych pań Partington z ław sędziowskich, które wtrącają ich do więzień; ideał, któremu męczennicy z Chicago więcej pomogli swoją chwalebną śmiercią na szubienicy za wspólną sprawę Socjalizmu niż swym niefortunnym propagowaniem za życia, w imię Anarchizmu, siły jako czynnika rewolucyjnego i władzy jako strażnika nowego porządku społecznego. Anarchiści wierzą w wolność zarówno jako cel, jak i środek. Są wrodzy wszystkiemu, co przeciw niej występuje.

Nie podjąłbym się podsumowania tego i tak zbyt streszczonego przedstawienia Socjalizmu z pozycji Anarchizmu, gdybym nie odkrył, że zrobił to już za mnie Ernest Lesigne, błyskotliwy francuski dziennikarz i historyk, w formie serii zwięzłych przeciwstawień. Odczytując je na zakończenie wykładu, mam nadzieję pogłębić odczucie, jakie starałem się wywołać.

„Dwa są Socjalizmy.

Jeden jest komunistyczny, drugi solidarnościowy.

Jeden jest dyktatorski, drugi libertariański.

Jeden jest metafizyczny, drugi pozytywistyczny.

Jeden jest dogmatyczny, drugi naukowy.

Jeden jest emocjonalny, drugi refleksyjny.

Jeden jest destrukcyjny, drugi konstruktywny.

Obydwa poszukują największego możliwego dobrobytu

dla wszystkich.

Jeden chce ustanowić szczęście dla wszystkich, drugi pozwolić każdemu być szczęśliwym na swój własny sposób.

Pierwszy uważa Państwo za społeczeństwo sui generis, wyjątkowej natury, produkt pewnego rodzaju świętego prawa spoza i sponad całego społeczeństwa, o specjalnych uprawnieniach i mogący wymagać specjalnych rodzajów posłuszeństwa; drugi uważa Państwo za zrzeszenie jak każde inne, generalnie gorzej od innych zarządzane.

Pierwszy proklamuje suwerenność Państwa; drugi nie uznaje żadnego rodzaju suwerenów.

Jeden chce, by wszystkie monopole trzymało w rękach Państwo; drugi chce obalenia wszelkich monopoli.

Jeden chce, by klasa rządzona stała się klasą rządzącą; drugi chce zaniku klas.

Obydwa twierdzą, że obecny stan rzeczy nie może się utrzymać.

Pierwszy uważa rewolucję za niezbędny czynnik ewolucji; drugi uczy, że sam ucisk zmienia ewolucję w rewolucję.

Pierwszy wierzy w kataklizm.

Drugi wie, że postęp społeczny wyłoni się ze swobodnej gry indywidualnych dążeń.

Obydwa rozumieją, że wchodzimy w nową fazę historii.

Jeden chce, by nie było nikogo poza proletariuszami.

Drugi chce, by nie było już więcej proletariuszy.

Pierwszy chce wszystko wszystkim odebrać.

Drugi chce pozostawić każdemu to, co do niego należy.

Jeden chce wszystkich wywłaszczyć.

Drugi chce, by każdy był właścicielem.

Pierwszy głosi: »Czyń, co chce rząd«.

Drugi głosi: »Czyń, co sam chcesz«.

Pierwszy grozi despotyzmem.

Drugi obiecuje wolność.

Pierwszy czyni obywatela poddanym Państwa.

Drugi czyni Państwo pracownikiem obywatela.

Jeden oznajmia, że cierpienie robotników będzie konieczne,

by narodził się nowy świat.

Drugi oświadcza, że prawdziwy postęp

nikomu nie przyniesie cierpienia.

Pierwszy darzy zaufaniem wojnę społeczną.

Drugi wierzy tylko w dzieła pokoju.

Jeden dąży do rozkazywania, regulowania i ustanawiania praw.

Drugi chce osiągnąć minimum rozkazów, regulacji i prawodawstwa.

Jeden poprzedziłby najokrutniejszą z reakcji.

Drugi otwiera nieograniczone horyzonty postępowi.

Pierwszy upadnie; Drugi się powiedzie.

Obydwa pragną równości.

Jeden obniżając głowy wzniesione zbyt wysoko.

Drugi podnosząc głowy pochylone zbyt nisko.

Jeden widzi równość pod wspólnym jarzmem.

Drugi zapewni równość w całkowitej wolności.

Jeden jest nietolerancyjny, drugi tolerancyjny.

Jeden zatrważa, drugi dodaje otuchy.

Pierwszy chce każdego pouczać.

Drugi chce dać każdemu możliwość samokształcenia.

Pierwszy chce każdego utrzymywać.

Drugi chce dać każdemu możliwość samodzielnego

utrzymywania się.

Jeden głosi:

Ziemia dla Państwa.

Kopalnia dla Państwa.

Narzędzie dla Państwa.

Produkt dla Państwa.

Drugi głosi:

Ziemia dla rolnika.

Kopalnia dla górnika.

Narzędzie dla robotnika.

Produkt dla producenta.

Istnieją tylko te dwa Socjalizmy.

Jeden jest niemowlęctwem Socjalizmu; drugi jego dorosłością.

Jeden już jest przeszłością; drugi jest przyszłością.

Jeden ustąpi drugiemu.

Dziś każdy z nas musi wybrać pomiędzy jednym a drugim z tych dwóch Socjalizmów, albo przyznać, że nie jest Socjalistą”.

POSŁOWIE

Czterdzieści lat temu, gdy powyższy esej został napisany, zanegowanie konkurencji jeszcze nie doprowadziło do ogromnej koncentracji bogactwa, która dziś tak poważnie zagraża porządkowi społecznemu. Nie było jeszcze za późno, by zatamować nurt akumulacji zniesieniem polityki monopolu. Anarchistyczne lekarstwo wciąż jeszcze mogło być zastosowane.

Dziś droga nie jest tak jasna. Cztery monopole, niczym nieograniczone, umożliwiły współczesny rozwój trustów, a trust jest teraz potworem, którego – obawiam się – nawet najbardziej wolna bankowość, gdyby dało się ją wprowadzić, nie mogłaby zniszczyć. Dopóki grupa Standard Oil kontrolowała jedynie pięćdziesiąt milionów dolarów, ustanowienie wolnej konkurencji przygniotłoby ją kompletnie; potrzebowała monopolu pieniądza, by utrzymać się i rosnąć. Teraz, gdy kontroluje, bezpośrednio i pośrednio, może i dziesięć miliardów, dostrzega w monopolu pieniężnym wygodę, z całą pewnością, ale już nie konieczność. Może się obyć bez niego. Gdyby wszystkie ograniczenia bankowości zostały zniesione, skoncentrowany kapitał mógłby z powodzeniem radzić sobie w nowej sytuacji, poświęcając corocznie kwotę, dzięki której pozbywałby się wszystkich konkurentów.

Jeśli jest to prawda, wówczas monopol, który może być permanentnie kontrolowany jedynie przez siły ekonomiczne, na tę chwilę wyślizgnął się poza ich zasięg i trzeba się z nim przez pewien czas zmagać, używając wyłącznie sił politycznych lub rewolucyjnych. Póki środki przymusowej konfiskaty, zastosowane przez Państwo lub wbrew niemu, nie położą kresu koncentracjom, które zrodził monopol, ekonomiczne rozwiązanie proponowane przez Anarchizm i nakreślone na powyższych stronach – a innego rozwiązania nie ma – pozostanie rzeczą, której należy nauczyć młode pokolenie, a warunki będą być może sprzyjały jego zastosowaniu po wielkim wyrównaniu. Edukacja to jednak powolny proces i może nie przynieść owoców zbyt szybko. Anarchiści, którzy usiłują go przyspieszyć, dołączając do propagandy Państwowego Socjalizmu lub rewolucji, popełniają zaiste smutny błąd. Pomagają tak forsować przebieg zdarzeń, że ludzie nie będą mieli czasu, by dowiedzieć się, poprzez analizę swych doświadczeń, że ich problemy biorą się z odrzucenia konkurencji. Jeśli ta lekcja nie zostanie przyswojona we właściwym czasie, przeszłość powtórzy się w przyszłości, a w takim wypadku będziemy musieli szukać pocieszenia w doktrynie Fryderyka Nietzschego, że to się musi wydarzyć tak czy owak, lub w refleksji Ernesta Renana, że – z punktu widzenia Syriusza – wszystkie te sprawy są niewielkiej wagi.

B.R.T., 11 sierpnia 1926 roku

O WYDAWCY

Jesteśmy zwolennikami poglądu, że swoboda ludzkiego działania powinna być ograniczona wyłącznie wolnością drugiego człowieka.

Jesteśmy orędownikami swobód obywatelskich, sojusznikami dobrowolnych działań i sprzymierzeńcami idei liberalizmu i libertarianizmu.

Zajmujemy się promocją naszych idei na szczeblu ogólnokrajowym i lokalnym. Wierzymy, że konkretne działania mogą zachęcić ludzi, by dostrzegli wartość wolności w życiu publicznym.

Zachęcamy do współuczestnictwa w działalności, jesteśmy zawsze otwarci na świeże pomysły i inicjatywy. Organizujemy też regularne spotkania, na których planujemy nowe działania. Skontaktuj się z nami i dołącz, jeśli chcesz pomóc nam w popularyzacji naszych idei i masz na to dobry pomysł! Napisz nam maila na adres kontakt@slib.pl.

WESPRZYJ NAS!

Jeśli również cenisz sobie wolność i swobodę, lecz nie możesz do nas dołączyć, zawsze możesz wesprzeć naszą działalność darowiznami poprzez:

PRZELEW BANKOWY

Nazwa: Stowarzyszenie Libertariańskie

Adres: ul. Szmaragdowa 30, 52-215 Wrocław

Tytuł: Darowizna

Numer konta: 84 1750 0012 0000 0000 2810 3468

Table of Contents

Socjalizm Państwowy a Anarchizm

Jak dalece są zgodne, a w czym się różnią

Posłowie

O wydawcy

Wesprzyj nas!